|
Bijbelvertalingen |
|
|
|
Nederland heeft iets met
bijbelvertalingen. Terwijl er in veel landen van de wereld nog gewerkt wordt
aan de eerste vertaling, zijn er in het Nederlands de afgelopen eeuwen al zo’n 20 vertalingen geproduceerd die door een breed
publiek gelezen werden. Van veel van deze vertalingen zijn nog (soms
ingrijpende) revisies verschenen. Daarnaast verschenen er nog veel
vertalingen die in kleine kring bekend werden (bijv. persoonlijke
initiatieven). Veel christenen in
Nederland hebben een uitgesproken mening over de kwaliteit van verschillende
vertalingen. Niet zelden kan dat zelfs verhitte discussies opleveren. Geschiedenis van de bijbelvertalingen in Nederland Alsof het met de
overlevering en canonisatie van de Bijbel al niet ingewikkeld genoeg is,
hebben we ook nog te maken met de vertaling van de Bijbel. Met het
vaststellen van een grondtekst ben je er nog niet. De Nederlandse geschiedenis
kent vele Bijbelvertalingen. Hieronder een overzicht van de ontwikkeling van
het Bijbelvertaalwerk in Nederland. Vulgata Tot aan de vroege
middeleeuwen kende men de Vulgata, de Bijbel in het Latijn. De Bijbel was zodoende
alleen beschikbaar voor de geestelijken, die deze taal machtig waren. De kerk was er op tegen dat
leken de Bijbel konden lezen. Men zag bijvoorbeeld een verband tussen
ketterij en het zelfstandig lezen van de Bijbel door leken. Toch gebeurde het omstreeks
1300 steeds meer dat tijdens de preek een mondelinge vertaling werd gegeven
van het zojuist gelezen Schriftgedeelte uit de Vulgata. Vertalingen in de
volkstaal Omstreeks 1360 verscheen de
Eerste Historiebijbel, een vertaling in de volkstaal vanuit de Vulgata. Onder leiding van de
Moderne Devotie, een beweging die opriep tot geestelijke vernieuwing, kwam in
de Noordelijke Nederlanden het verschijnen van Bijbels in de volkstaal goed
op gang. In 1477 verscheen de Delftse Bijbel, de eerste gedrukte Bijbel in het
Nederlands. Alle tot nog toe verschenen
vertalingen waren echter niet compleet, omdat diverse Bijbelboeken erin
ontbraken. Humanisme Tijdens het Humanisme begon
men bij het vertalen van de Bijbel gebruik te maken van oudere handschriften.
De monopoliepositie van de Vulgata werd enorm aangetast toen Erasmus in 1516 het NT uitbracht in het Latijn, een
regelrechte vertaling vanuit het Grieks. Luther-bijbel In 1534 verscheen Luthers
complete Bijbel in de volkstaal (het Duits). Deze Bijbel heeft lang zijn
invloed gehad, voor ook omdat Luther zelf het
nodige respect genoot. Reformatorische
vertalingen De eerste Reformatorische
vertaling in de Nederlanden werd in 1526 door Jacob
van Liesvelt uitgegeven. Het NT was een vertaling
van de Luther-bijbel en het OT een vertaling vanuit
de Vulgata. Van Liesvelt werd toen hij bleef
doorgaan met deze verboden activiteiten, die veel onrust brachten,
veroordeeld tot de doodstraf. De RKKerk,
die tegen al deze nieuwe ontwikkelingen was, bracht in 1548 een alternatief
op de markt: een NL-vertaling van de Vulgata. Deze
Bijbel heeft nog drie eeuwen lang zijn dienst gedaan. In 1562 werd in Emden de gereformeerde Bijbel uitgegeven, de Deux Aes Bijbel. Deze vertaling was deels afgeleid van de Luther-bijbel en deels overgezet vanuit de grondtekst. Tot en met de verschijning
van de Statenvertaling verschenen er van deze Bijbel steeds verbeterde
uitgaven. Statenvertaling Op de Gereformeerde Synode
van 1618-19 wordt in Dordt besloten om te gaan
werken aan een complete vertaling vanuit de grondtekst. In het buitenland
bestaan op dat moment al dergelijke vertalingen; de Luther-bijbel
vindt men erg gebrekkig en men wil een Bijbel waarin het spreken van God zo
getrouw mogelijk wordt weergegeven. De hoofdregel bij het vertalen is dat men
de grondtekst zoveel mogelijk wil laten spreken. Verder wordt vertaald in
gangbaar Nederlands. Eén van de bespreekpunten tussen de vertalers is de
weergave van het Tetragon JHWH.
Gekozen wordt voor HEERE. In 1637 wordt de vertaling
aangeboden aan de Staten-Generaal en daarmee wordt ook de naam in het leven
geroepen: Statenvertaling. De implementatie
van de Statenvertaling heeft heel wat jaren jaren
geduurd. Men is nog erg gehecht aan de Deux Aes
Bijbel. Omstreeks 1660 is de Statenvertaling de
algemeen gebruikte vertaling. Lutheranen De Lutheranen in Nederland
negeerden echter de Statenvertaling. In 1648 komt Luthers Hoogduitse Bijbel
op de markt. Het is een aangepaste weergave van de Luther-bijbel,
met daarin elementen vanuit andere grondtekstgetrouwe vertalingen. Tot in
1950 is deze Bijbel binnen de Lutherse kerk gebruikt. Nieuwe vertalingen De Statenvertaling is door
de tijd heen steeds weer aangepast aan de taal. De laatste aanpassing gebeurt
in 1977. Deze versie wordt bekend als de Tukker-bijbel. Na 1780 verschijnen er
naast de Statenvertaling steeds meer nieuwe vertalingen. Hierin worden de
nieuwe ontwikkelingen vanuit de bijbelwetenschap en de kennis van de
klassieke talen verwerkt. In 1912 verschijnt de Leidse
vertaling. In 1927 de Utrechtse vertaling. In 1951 brengt het NBG een
vertaling op de markt. In deze vertaling is niet meer dan nodig is afgeweken
van de Statenvertaling. Dit zorgt ervoor dat de NBG-vertaling
heel snel algemeen gebruikt wordt, maar veel critici vinden deze vertaling
achterhaald omdat men toch een beetje de Statenvertaling in het oog heeft
gehouden. De RKKerk
heeft intussen in 1939 de Canisiusbijbel uitgegeven,
de eerste officiële RKe vertaling uit de
grondtekst. In 1975 wordt deze vertaling opgevolgd door de Willibrord-vertaling. Hierin worden de nieuwste inzichten
uit de bijbelwetenschap en taalwetenschap verwerkt. In 1995 verschijn er een
herziene Willibrord-vertaling. Bijbel in omgangstaal In 1983 verschijnt de Groot
Nieuws Bijbel, de Bijbel in de omgangstaal. Bij dit project werken
Gereformeerden en katholieken voor de eerste keer samen. Ook verschijnen er in de
laatste decennia van de 20ste eeuw enkele vertalingen in dialect,
bijvoorbeeld de Twentse Bijbel. NBV Vanaf 1994 werken de KBS en
het NBG samen aan een Nieuwe Bijbelvertaling, die in 2004 verschijnt. Momenteel wordt er nog
gewerkt aan een revisie van de Statenvertaling. Enkele doelstellingen van
de NBV:
Terugblik Wat een drang hebben
Nederlanders gehad om goede Bijbels te maken. Er heeft zelfs bloed voor
gevloeid. Laten we deze daden van onze voorvaderen in gedachten houden. Het is uniek dat wij het
verschijnen van een nieuwe vertaling, de NBV,
hebben kunnen meemaken. Daarbij is geen bloed gevloeid, alhoewel
er in kerkelijke kringen wel veel over te doen geweest is. We kunnen daardoor
iets meevoelen van de sfeer die het Bijbelvertaalwerk altijd met zich
meegebracht heeft. Bij het verschijnen van Bijbelvertalingen zijn er altijd
mensen enorm enthousiast en ook mensen die het graag willen houden bij het oude. Ook het debatteren over vertaalkeuzes is niet
nieuw. Factoren die een rol spelen bij het vertalen en het
omgaan met vertalingen De geschiedenis van het
vertalen van de Bijbel laat zien dat niet alleen de drang om Gods Woorden zo
zuiver mogelijk over te brengen hierbij een rol speelt; maar ook andere zaken
als:
Hieronder een uitwerking van
enkele belangrijke factoren die bij het vertalen van de Bijbel een rol
spelen. Handschriften Je wilt grondtaalgetrouw
vertalen, maar van welke handschriften maak je gebruik? Met name bij het OT kan er veel verschil zijn tussen de
Griekse vertaling van het OT (Septuagint) en oudere Hebreeuwse handschriften.
Er bestaan handschriften van de Masoreten, maar ook
versies die tekstinterpretaties bevatten van latere rabbijnen. Gezag Je gebruikt de grondtekst,
maar welk gezag ken je toe aan (bepaalde delen van) de Bijbel? De historisch-kritische
methode maakt onderscheid tussen de waarde van verschillende zaken in de
Bijbel en komt met allerlei vervreemdende vertaaloplossingen. Grondtekstgetrouwheid Je wilt dicht bij de
grondtekst blijven, maar het ook leesbaar maken voor mensen van nu. Enkele keren in de
geschiedenis zijn er idiolecte vertalingen gemaakt;
vertalingen die het Hebreeuws en Grieks letterlijk vertaalden naar de
doeltaal toe, zonder het aan de taalregels van de doeltaal aan te passen. Een
andere naam hiervoor is ook wel ‘concordant
vertalen’; de vertaling in de doeltaal kent dan (bijna) een even grote
rijkdom aan woorden dan het oude handschrift; een soort Hebreeuws-Nederlands.
Voorbeeld: Ruth 4:17 Idiolecte tekst ‘En de
buurvrouwen riepen hem een naam toe, zeggende: “Geboren is een zoon aan Naomi” En zij riepen zijn naam:
“Obed”. Hij: de vader van Isaï,
de vader van David.’ Ruth 4:17 SV ‘En de naburinnen gaven hem een naam, zeggende: Aan Naomi is een zoon geboren; en zij noemden zijn naam Obed; deze is de vader van Isai,
Davids vader.’ De Statenvertaling heeft
ook idiolecte trekken. Een groot pluspunt van de
Statenvertaling was, dat ze door het weergeven van kanttekeningen de lezer in
staat stelde om mee te kijken bij eventuele vertaalkeuzes. Helaas wordt de
Statenvertaling tegenwoordig uitgegeven zonder deze kanttekeningen, wat het
verstaan van sommige uitdrukkingen bemoeilijkt. Leesbaarheid Elke vertaling is leesbaar,
maar de meningen verschillen over de mate waarin mensen dat wat vertaald is
ook daadwerkelijk zo begrijpen zoals het in de grondtekst bedoeld werd. Dit
laatste heeft uiteraard invloed op de vertaalkeuzes die gemaakt worden. Lijnrecht tegenover de idiolecte vertaalmethode staat de methode van de
dynamische equivalentie, de Bijbelvertaling in de omgangstaal. Bij deze
methode gaat licht men de bedoelde boodschap uit de grondtaal en zet men die
boodschap over in een nieuwe taal, waarbij de boodschap zo verwoord wordt dat
daardoor hetzelfde effect ontstaat zoals dat was in de grondtaal. Vertalen is
volgens deze methode niet ‘simpelweg’ overzetten, maar ook transformeren. Voorbeeld: Hand.1:12
GNB ‘Toen gingen ze van de berg naar Jeruzalem terug. Die
berg heette de Olijfberg en ligt vlakbij Jeruzalem, op nog geen kilometer
afstand.’ Hand.1:12
SV ‘Toen keerden zij wederom naar Jeruzalem, van den berg, die genaamd
wordt de Olijf berg, welke is nabij Jeruzalem, liggende van daar een
sabbatsreis.’ Het woord ‘sabbatsreis’ is
in het Nederlands ongebruikelijk en herinnert aan een tijd waarin men op de
sabbat niet meer dan een bepaalde afstand aflegde om zodoende de rust van
deze dag niet te verstoren. Het woord ‘kilometer’ heeft een andere gevoelswaarde
(meer kwantitatief) dan het woord ‘sabbatsreis’ (meer kwalitatief). Als je bij het vertalen nog
verder en vaker van het origineel verwijderd raakt, kun je niet meer spreken
van een Bijbelvertaling, maar van een parafrase (zoals Het Boek en The Living Bible). De vertaalgeschiedenis Je kunt de Bijbel niet
vertalen alsof je hem voor het eerst vertaalt. De Bijbel is een Boek wat door
alle eeuwen heen wortels geschoten heeft in kerk en cultuur. De Bijbel is
daarmee een Boek wat generaties verbindt; de vertaling mag (moet) ook zeker
in dienst staan van de continuïteit in het omgaan met de Schrift. Het is
daarom jammer als vertalingen elkaar gaan uitsluiten of als er een breuk
ontstaat tussen een nieuwe vertaling en woorden / begrippen die in de
kerkelijke traditie de eeuwen door inhoud gekregen hebben. Voorbeelden: ·
Bisschop
(Deux Aes); opziener (SV)……Bisschop (RKe bijbels); leider (WilV) ·
Diakenen
(SV); kerkelijke assistenten (GNB); helpers (WilV). ·
Gemeente
(SV, …) wordt in de NBV ‘kerk’. ·
Ook de weergave van de Godsnaam valt onder deze
problematiek: HEERE (SV); HERE (NBG); HEER (NBV). Gevoelsmatig verschuift de betekenis van eigennaam
naar titel. De vertalers en hun
specialisme Hoe breed is het team van
vertalers qua kennis en kunde en welke takken van de wetenschap worden erbij
gebruikt? Iedere vertaler brengt weer zijn eigen specialisme en daarmee ook
zijn eigen mening mee. Daarnaast heeft iedere vertaler weer zijn of haar
eigen visie op God en Zijn Woord. Ook dat beïnvloedt weer de vertaalkeuzes. De lezers Voor het beoordelen van een
vertaling is het belangrijk om te weten wat de vertaalprincipes zijn waaraan
de vertalers zichzelf gehouden hebben. We moeten ook begrijpen dat
de Bijbel een Boek van God is, wat van zichzelf al een bepaald niveauverschil
geeft tussen de mens en God. Dat verschil kun je niet weg-vertalen
en je mag het ook niet proberen weg te vertalen. Je zult bij het vertalen
altijd tegen het feit aan blijven lopen dat het verstaan van Gods Woord niet
zonder de kennis van Christus en de openbaring van Gods Geest kan gebeuren.
De vertaling kan uitermate dienstbaar zijn, maar het is God zelf die ons Zijn
Woord openbaart. We leven in een
maatschappij waarin alles hapklaar en snel toegankelijk moet zijn. De Bijbel,
in welke vertaling dan ook gemaakt, vraagt een bepaalde gerichtheid en soms
ook bepaalde kennis. Het tot je nemen van de Bijbelse boodschap vraagt
geloof, vaak ook veel tijd en soms ook geld (aanschaffen van naslagwerken).
Is het ons dat waard? Kennis van de grondtaal
een pluspunt? Een christen verzuchtte
eens: ‘Konden we de grondtalen maar lezen, dan was ik van al dat gezeur met
die vertalingen af.’ Iemand anders reageerde: ‘Misschien kwamen er dan nog
wel veel meer Bijbelversies op de markt en werd de verwarring alleen maar
groter’. Kennis van de grondtaal
stelt ons in staat om een vertaling te beoordelen op details, maar het helpt
niet om alles helemaal duidelijk te maken. Het grote pluspunt van een
vertaling is dat je daardoor een beeld kunt krijgen van het geheel van de
Schrift, zonder te ‘verdrinken’ in het grote bos van vertaalkeuzes. Ook als
de duidelijkheid van de Bijbelvertaling niet volledig is, blijkt de
duidelijkheid van de bijbelse openbaring van God en Zijn werk. In de Bijbel
is een grote mate van veelvuldigheid, waardoor we niet van de vertaling van
één woord of één zin afhankelijk zijn. Welke vertaling is de beste? Het zal duidelijk zijn dat we het beoordelen van vertalingen niet alleen af kunnen gaan op de klank of het vergelijken van woorden of zinsdelen die wel of niet in een vertaling zijn opgenomen. Het vergelijken van vertalingen begint bij het naast elkaar zetten van de verschillende vertaalkeuzes en de intentie die de vertalers hadden bij hun werk. Het zou handig zijn als in de bijbels die uitkomen (ook herdrukken) heel kort dit soort informatie opgenomen wordt, zodat het voor de lezer goed te vergelijken is. De beste tip die ik op dit moment kan geven is het gebruiken van meerdere vertalingen naast elkaar. Weet waar je over praat als je kritiek hebt op een vertaling en wees voorzichtig met je oordeel als je niet goed thuis bent in deze materie. |
