Kinderen en echtscheiding

Het is tegenwoordig een zeldzaamheid als je niet in je familie-, kennissenkring of in de buurt geconfronteerd wordt met (een dreigende) echtscheiding. De laatste cijfers liegen er niet om. Eén op de drie huwelijken wordt na verloop van tijd weer ontbonden. Jaarlijks zijn er in ons land 35.000 minderjarigen van wie de ouders gaan scheiden. Let wel, ieder jaar opnieuw. Het totaal aantal kinderen en tieners dat in hun leven met echtscheiding wordt geconfronteerd is dus nog vele malen hoger. Ook binnen christelijke kring zijn we vertrouwd geraakt met echtscheiding.

In het verleden heb ik eens een studie gemaakt over wat de Bijbel zegt over echtscheiding. Je kunt deze studie vinden bij Publicaties > Artikelen. Ik dit document wil ik graag het een en ander kwijt over de gevolgen die een echtscheiding heeft voor kinderen. Dat die gevolgen enorm zijn, moge blijken uit de opsomming hieronder.

Mijn ogen zijn hier voor open gegaan nadat ik dit jaar zelf een echtscheiding bij mijn ouders heb meegemaakt. Ik zie de gevolgen bij mijn jongere broers en zussen, maar zelfs voor mij is het nog een ‘ontworteling’, terwijl ik toch niet meer thuis woon en mijn eigen gezin heb. Ook in mijn werk kom ik kinderen tegen van wie de ouders gescheiden zijn of waar thuis spanningen zijn. Ik wil mijn eigen ervaring benutten om er anderen mee van dienst te kunnen zijn. Is dit een voorbeeld van hoe je met een kromme stok rechte klappen kunt geven? Ik ben gelukkig niet de enige die met deze kinderen begaan is. Er zijn bijvoorbeeld op internet veel publicaties te vinden waarin elementen terug komen die je ook hieronder zult lezen. Ik heb één mooi artikel van de site van Stichting Chris bijgevoegd.

Gevolgen waar kinderen van gescheiden ouders mee te maken (kunnen) krijgen:

Het traject wat vooraf gaat aan een scheiding:

· Onzekerheid, spanning, aanwezig zijn in een sfeer waarin ouders elkaar niet meer kunnen verdragen. Onzekerheid over de afloop van deze situatie.

Als de scheiding eenmaal een feit is:

· Loyaliteitprobleem. Geconfronteerd worden met het negatieve gevoel van de ouders ten opzichte van elkaar. Broers en zussen die andere keuzes maken wat betreft contact.

· Verhuizing; andere woonplaats, huis, school.

· Een minder rustig leven vanwege de omgangsregeling. Niet meer al je spulletjes op dezelfde plaats hebben.

· Minder eenduidigheid in de opvoeding. Meningsverschillen van ouders over de opvoeding; verschil in benadering.

· Een ouder (vaak de moeder) die (meer) moet gaan werken en dus minder thuis is. Niet altijd meer een moeder die je thuis opwacht, maar andere mensen die je opvangen.

· Minder financiële draagkracht bij (een van) de ouders.

· Nieuwe partners.

· Soms kunnen kinderen één van hun ouders niet meer zien, als de betreffende ouder de voogdij verloren heeft of een straatverbod heeft.

· Het missen van één van beide ouders (meestal de vader) als identificatiefiguur in een belangrijke periode van de opvoeding.

· Conflicten tussen de ouders die na de scheiding blijven doorgaan.

Reacties van kinderen op een scheiding:

Tegenstrijdige gevoelens

Verdriet om wat er gebeurd is, maar ook de opluchting dat er een periode van ruzie en spanning voorbij is.

Boosheid

Boosheid om wat de ouders hebben gedaan. Boosheid als er een derde in het spel is.

Soms wil een kind één van de ouders niet meer zien, vanwege alles wat er gebeurd is of uit afkeer.

Stil en teruggetrokken zijn

Sommige kinderen proberen juist om hun gevoelens niet te uiten. Zij doen alsof er niets aan de hand is, of trekken zich in zichzelf terug.

Angst

Angst omdat het kind denkt dat de ouder bij wie hij woont de situatie niet aan zal kunnen.

Bang zijn dat je nog meer in de steek gelaten zult worden.

Angst om de ouder tegen te komen die je niet meer wilt zien…

Negatief gedrag

Schreeuwen, pesten, ongehoorzaamheid. Uitingen van frustratie.

Schaamte

Schaamte over wat er gebeurd is, maar soms ook over het verlies van materiele dingen.

Hoop

De (vaak ongegronde) hoop dat het weer goed zal komen.

Eenzaamheid

Je in de steek gelaten voelen door de vertrekkende ouder.

Verantwoordelijkheidsgevoel

Bij oudere kinderen een toenemend (te groot) verantwoordelijkheidsgevoel; het overnemen van de rol van de afwezige ouder.

Spanning

Spanning rondom contactmomenten (verjaardagen, feestdagen).

Schuldgevoel

Schuldgevoel bij het kind: heb ik een aandeel in de scheiding gehad? (bijv. door gedrag).

Leerproblemen

Verminderde concentratie. Moeilijker kunnen leren thuis (huiswerk).

Aantasting van het vertrouwen

Verlies van vertrouwen in mensen.

Zingevingvragen

Vragen ten aanzien van de Bijbel en God (‘Ik heb erom gebeden dat het niet zou gebeuren…’).

Doel van deze opsomming

Ik had er behoefte aan om dit overzicht te geven. Ik weet niet wie ik ermee bereik, maar ik heb wel het gevoel dat dit één van de dingen is die ik kan doen. Echtscheiding is, hoe ellendig de situatie in een gezin of huwelijk ook kan zijn, een groot kwaad, wat generaties lang sporen in een familie kan achterlaten. Het is mijn verlangen dat wij samen zullen bouwen aan hechte gezinnen en ook zullen zien waar het in dit alles om draait: om het bouwen van Gods koninkrijk. De duivel wil deze prachtige bouwsteen kapot maken en aan geloofwaardigheid laten inboeten, om zo ook het beeld van de omgang tussen Christus en de gemeente onderuit te halen (Efeze 5:22-33). Als dat de inzet is, dan ben ik er ook van overtuigd dat de Heere ons in deze strijd niet alleen zal laten.

Een handreiking voor leerkrachten en scholen

Omdat een aantal van mijn vrienden werkzaam zijn in het onderwijs, breid ik dit document uit met een extra handreiking voor hen. Ik heb dit stuk geschreven voor de school waar ik zelf werk. Jullie kunnen dit gebruiken om zelf te ontdekken hoe je met deze kinderen om kunt gaan, maar bijvoorbeeld ook om de zorg voor deze kinderen op je school bespreekbaar te maken.

Ouders vinden het vaak moeilijk om ruimte te geven aan de gevoelens van het kind, die beide ouders mist en ook met beiden een band heeft. Het is voor een gescheiden ouder moeilijk om objectief te blijven. Bovendien worden gescheiden ouders vaak (vooral in het begin) zelf in beslag genomen door hun emoties en allerlei praktische zaken die geregeld moeten worden. De leerkracht is naast de ouders een van de weinige neutrale luisteraars die het kind regelmatig ziet. Opa’s en oma’s, buren, familieleden kunnen ook deze rol vervullen.

Als leerkracht ben je niet in de positie om ouders te helpen met hun huwelijksproblemen. Je bent wel de persoon die mede de belangen van het kind behartigt en het kind ook een groot aantal uren per dag meemaakt. Omdat deze kinderen onze steun en hulp hard nodig hebben, wil ik een pleidooi doen om hiervoor als school een aantal randvoorwaarden en doelen te benoemen.

De rol van de leerkracht naar het kind toe

Kunnen inleven

De mogelijke gevolgen van een echtscheiding (zie lijst hierboven) kennen.

Gesprekspartner zijn

Een luisterend oor bieden of soms wat doorvragen. Soms doet zich de mogelijkheid voor om een gesprek te beginnen, maar wees in ieder geval bereid om gesprekspartner te zijn.

Steun geven

Help een kind bijvoorbeeld om zijn verhaal bespreekbaar te maken in de klas. Medeleerlingen zijn vaak zwart-wit in hun oordeel (‘Echtscheiding is fout’), zonder te beseffen hoe hun klasgenoot zoiets heeft ervaren. Dit kun je met de klas bespreken door nare en blijde gebeurtenissen aan de orde te stellen. Voorkom overdreven aandacht voor echtscheiding om te voorkomen dat andere kinderen bang zijn in hetzelfde schuitje terecht te komen.

Wat extra aandacht geven

De kinderen zijn na een scheiding gebaat bij een beetje extra aandacht, maar ook zo snel mogelijk weer bij regelmaat en structuur in hun leven.

Relativeren

Er geen zwaar punt van maken als het leren een tijdje minder goed gaat.

Op de hoogte zijn

Weten hoe de thuissituatie in elkaar steekt. Dit geeft het kind een veilig gevoel, maar het is ook handig in verband met het contact tussen school en ouders.

Kies geen partij

Daarvan raakt je kind (verder) in een loyaliteitsconflict. Probeer juist bij te dragen aan een versteviging van de band tussen het kind en beide ouders.

De rol van de leerkracht naar de ouders toe

· Probeer het onderwerp in het contact met ouders niet te vermijden. Het gaat de school om het belang van het kind. Te denken valt aan gesprekken rondom leren, gedrag, huiswerk.

· Overleg met de ouder(s) hoe het kind het beste gesteund en opgevangen kan worden.

· Een leerkracht is geen hulpverlener. Het is niet je taak om de problemen van de ouders op te lossen. Wel kun je de ouders ondersteunen en adviseren over waar hulp voor ouders en/of kinderen te vinden is.

· Probeer geen partij te worden tussen de ouders. Dit kun je onder meer doen door goed op de hoogte te zijn over wat de ouders met betrekking tot het kind zijn overeengekomen.

Bijvoorbeeld:

- Mag het kind meegaan na schooltijd meegaan met de niet-opvoedende ouder?

- Mag het kind de niet-opvoedende ouder zien?

- Heeft de toeziend voogd ook inzage in de schoolvorderingen van het kind?

· Behandel de informatie over de thuissituatie altijd vertrouwelijk. Overleg altijd met ouders en kind wat er wel en wat niet aan de klas verteld kan worden.

De rol van de school naar kind en ouders toe

· Ziet de waarde ervan dat beide ouders betrokken blijven bij de ontwikkeling van het kind en benadrukt dat in de contacten die er zijn.

· Informeert beide ouders over schoolvorderingen. Post dubbel opsturen (daar op letten als er brieven aan de kinderen zelf worden meegegeven). Dit kan tenzij één van de ouders de kinderen niet meer mág zien. In het geval dat een kind zelf het contact met een ouder niet meer op prijs stelt, moet de situatie nader bekeken worden.

· Vanuit school kan er begrip zijn wanneer het leren een tijdje minder goed gaat.

· Als er langdurige en forse gevolgen zijn voor het leren en/of gedrag, is er een extra overlegmoment met IB-er, leerkracht, evt. orthopedagoog, schoolmaatschappelijk werker, waarin gekeken wordt hoe de zorg rondom de leerling optimaal kan zijn. NB: Leid niet automatisch alle problemen die het kind op school geeft terug op de echtscheiding. Blijf oog houden voor mogelijke andere oorzaken.

· Als een kind blijft blokkeren (leren, gedrag) adviseren we bij de ouders gesprekken bij Jeugdzorg o.i.d. met het doel om het kind te leren verwerken wat er is gebeurd. We steunen, motiveren ouders daarin en reiken het zonodig de informatie aan die daarover gaat.

· Als we signalen krijgen van armoede in een gezin, kunnen we dat melden bij de kerkelijke gemeente en hen vragen om bijstand te verlenen.

Artikel over kind en echtscheiding

Bron: www.chris.nl / Auteur: Leonie Duijzer

Sjoerd is 10 jaar. Eén keer per veertien dagen gaat hij samen met zijn oudere zus op het weekend op bezoek bij zijn vader. Ja, op bezoek... of logeren. Eigenlijk weet hij er geen goed woord voor. Want wie wil er nou op bezoek bij z'n eigen vader. Twee jaar geleden is zijn vader weggegaan. 'Het ging niet meer tussen ons twee', vertelde moeder. Dat het niet goed ging tussen z'n ouders dat had Sjoerd al een poos gemerkt. Dat was niet zo'n kunst. Maar dat z'n vader wegging, daar was hij erg van geschrokken. Dat had hij niet verwacht. En nu is het nog lastiger geworden. Sinds kort heeft vader een vriendin, Petra. Die is er natuurlijk vaak in het weekend. Hij wil niet rot doen tegen z'n vader maar eigenlijk vindt hij het maar niks. Zijn zus neemt geen blad voor d'r mond. Die heeft al een paar keer ruzie gehad met Petra. Sjoerd voelt zich nu helemaal op bezoek bij z'n vader.

Sjoerd is één van de vele kinderen die een dergelijk verhaal kunnen vertellen. Eén op de drie gesloten huwelijken wordt na verloop van tijd weer ontbonden. Jaarlijks zijn er in ons land 35.000 minderjarigen van wie de ouders gaan scheiden. Let wel, ieder jaar opnieuw. Het totaal aantal kinderen en tieners dat in hun leven met echtscheiding wordt geconfronteerd is dus nog vele malen hoger. Bij Chris komen er heel wat telefoontjes binnen van zulke kinderen of van hun ouders. Ook binnen christelijke kring zijn we vertrouwd geraakt met echtscheiding. U kent vast kinderen in uw kerk of gemeente van wie de ouders gescheiden zijn. Misschien bent u zelf wel gescheiden. Echtscheiding is een heel ingrijpend gebeuren voor ouders en voor kinderen.

Het is niet aan ons om te oordelen over afzonderlijke echtscheidingen. Achter iedere echtscheiding gaat een verdrietig verhaal schuil. Sommige verhalen zijn intens triest en maken de keuze om een huwelijk te beëindigen begrijpelijk. Maar God zegt: 'Ik haat de echtscheiding'. Dat is ook niet moeilijk om te begrijpen als je kijkt naar de ontwrichting en het verdriet.

Aandacht en steun
Chris wil ervoor zorgen dat zo veel mogelijk kinderen en tieners in zo'n situatie zorg ontvangen. Want veel kinderen en tieners hebben een poos lang behoefte aan aandacht en steun. Dat hoeft meestal geen professionele hulp te zijn. Wel is het belangrijk dat mensen die helpen enige basiskennis bezitten. Dat ze begrijpen in welk spanningsveld kinderen zich bevinden. Dat ze begrijpen hoeveel er voor kinderen verandert als gevolg van een echtscheiding. Dat ze weten dat een echtscheiding ook voor de kinderen al een hele voorgeschiedenis heeft gehad. Zonder die kennis en dat begrip wordt het erg moeilijk om te helpen. Daarom proberen we vrijwilligers en pastorale werkers in gemeenten toe te rusten. Ze hoeven geen deskundigen te worden. Als ze oog krijgen voor kinderen en tieners in hun situatie dan hebben ze al een belangrijke stap gezet.

Pastorale zorg
Bij Chris maken we nooit zo'n strikte scheiding tussen pastorale zorg en andere hulp. Zeker bij kinderen zit je al snel op dood spoor als je meent persé met kinderen te moeten bidden en hen te onderwijzen in de principes van de bijbel. Niet dat dit onbelangrijk is voor kinderen. Maar zo zitten kinderen en tieners nu eenmaal niet in elkaar. Kinderen leren het meeste over Gods principes door de omgang met volwassenen. Ze leren meer door daden dan door woorden. Zo heeft God dat ook gewild. Volwassenen leven het de kinderen voor. Daarnaast, naarmate de kinderen ouder worden, wordt onderwijzen uit de bijbel belangrijker. Maar het voorbeeld van hun ouders blijft voorlopig nog de basis. Ze leren God de Vader vooral kennen door de omgang met hun eigen vader. We weten hoe moeilijk het voor volwassenen is om God als hun Vader te aanvaarden, als ze als kind geen fijne vader(figuur) hebben gekend. Honderd bijbelteksten brengen daar geen verandering in. Pas als God zich aan zo iemand openbaart als de Hemelse Vader dan dringt dat door tot het hart.

Omgang
Voor Sjoerd is de vanzelfsprekende omgang met zijn vader weggevallen. Daarnaast veranderen er nog veel meer dingen in zijn leven. In het gunstigste geval kan Sjoerd goed praten met zijn moeder. Maar zelfs dan is dit meestal onvoldoende. Sjoerd heeft iemand nodig die met hem optrekt, die naar hem luistert en die voor hem bidt. Om kinderen en tieners te helpen zijn er mensen nodig die samen met hen willen optrekken. De omgang vormt de basis voor die hulp. Samen met voorbede! Misschien kun je niet bidden samen met een kind. Maar bidden voor een kind of een tiener kan altijd! Wat is het belangrijk dat er af en toe iemand speciaal voor Sjoerd is. Dat op zich s zelfs al hulp. In de komende nieuwsbrieven gaan we verder in op de situatie van Sjoerd en meer in het algemeen op de gevolgen van echtscheiding voor kinderen en tieners. Natuurlijk zoeken we daarbij naar mogelijkheden om zo goed mogelijk te helpen. We willen daarbij zeker ook oog hebben voor de verantwoordelijkheid van ouders. De ouder die alleen achterblijft met de kinderen heeft een zware taak. Maar ook de ouder die zijn kinderen in de weekenden onvangt heeft een belangrijke verantwoordelijkheid!

U maakte kennis met Sjoerd. Eén van die vele kinderen die meemaakte dat zijn ouders uit elkaar gingen. Acht jaar was hij toen zijn vader vertelde dat hij ergens anders ging wonen. Wat is er veel gebeurd sinds die tijd. Er veranderde zoveel toen vader weg ging. Eigenlijk waren die jaren daarvoor ook al hele moeilijke jaren. Niet alleen voor vader en moeder, maar ook voor Sjoerd en zijn zus. De voortdurende ruzies waren een aanslag op de sfeer in huis. In eerste instantie was het een opluchting dat de ruzies voorbij waren toen vader eenmaal weg was. Maar al gauw miste Sjoerd zijn vader vreselijk. En de ruzies werden weer voortgezet. Wel minder vaak. Maar zeker in het begin, als vader Sjoerd en zijn zus kwam ophalen voor het weekend, hadden vader en moeder altijd wel iets waarover ze het niet eens waren. De onenigheden gingen dan vaak over Sjoerd en zijn zus. Sjoerd had dan het idee dat het zijn schuld was dat zijn ouders ruzieden.

Twee jaar na datum
Nu, twee jaar later, zijn de meeste dingen in het leven van Sjoerd weer gestabiliseerd. Toch zijn er nog steeds dingen die hem dwars zitten. Zoals bijvoorbeeld Petra, de nieuwe vriendin van zijn vader. Ook voelt hij zich vaak weer schuldig als zijn ouders onenigheid hebben. De situatie van Sjoerd kun je, met een aantal variaties, herkennen in de levens van heel veel 'echtscheidingskinderen'. In hun verhalen vind je telkens weer een aantal van dezelfde elementen terug. Eerst die hele moeilijke periode voor en na de scheiding, met alle veranderingen. En zelfs als de situatie zich uiteindelijk stabiliseert, dan blijven veel kinderen nog worstelen met een aantal zaken. Vaak is deze worsteling zichtbaar in gedragsproblemen.

Wat betekent een scheiding voor een kind?
De vorige keer stelden we al vast dat vrijwilligers en pastorale werkers geen deskundigen hoeven te zijn om zulke kinderen tot steun te kunnen zijn. Wel is het belangrijk dat een kinderpastor iemand is die begrijpt wat een echtscheiding met zich meebrengt voor een kind. Wat verandert er allemaal in het leven van een kind? Wat betekent het voor een kind als ouders het voortdurend oneens zijn en elkaar zwart maken bij het kind? Voor iemand die zich niet kan verplaatsen in de belevingswereld van zo'n kind, wordt het wel moeilijk om het vertrouwen van het kind te winnen. Welke elementen zijn nou kenmerkend voor de situaties van echtscheidingskinderen? Laten we eerst eens kijken naar de veranderingen waar kinderen mee te maken krijgen.

Veranderingen
Niet ieder echtscheidingskind maakt dezelfde veranderingen mee. Maar zonder uitzondering maken kinderen een aantal ingrijpende veranderingen mee. Voor al deze kinderen verdwijnt één van de ouders grotendeels uit hun dagelijks leven. Meestal is dat de vader. Voor een aantal kinderen maakt dat misschien geen groot verschil. Voor hen was vader voor de scheiding ook al een 'afwezige figuur'. Maar de meeste kinderen missen de aandacht en genegenheid van hun vader. Hoe het ook zij, een vader blijft een vader. Kinderen gummen zelfs een 'slechte' vader niet zomaar uit hun leven weg. Maar ook de band met de overgebleven ouder, meestal de moeder, verandert. Daar zijn verschillende oorzaken voor. Kinderen hebben vaak tegenstrijdige gevoelens ten opzichte van de overgebleven ouder. Moeder heeft de scheiding misschien gewild of is misschien met de kinderen weggegaan. In ieder geval heeft moeder, in de ogen van de kinderen, er iets mee te maken dat vader er niet meer is. Ook is moeder door haar eigen verwerking en door alle praktische zorgen, emotioneel minder beschikbaar voor de kinderen. Bovendien worden veel alleenstaande moeders door gebrek aan geld gedwongen om te gaan werken. Deze dingen gelden, misschien op een iets andere manier, natuurlijk ook wanneer vader voor de kinderen zorgt.

Nog meer veranderingen
Kinderen moeten gaan wennen aan een bezoekregeling. De contacten met een deel van de familie en vrienden vallen vaak weg. Niet zelden gaat het gezin verhuizen, weg uit de vertrouwde omgeving. Als het gezin naar een andere plaats of een heel andere buurt verhuist, dan betekent dat voor de kinderen ook een andere school. Ook worden veel kinderen, net als Sjoerd, geconfronteerd met een nieuwe partner van één of beide ouders. Zo'n nieuwe 'ouder' is (hopelijk alleen in het begin) een bron van tegenstrijdige gevoelens voor de meeste kinderen. We hoeven niet uitputtend alle veranderingen te beschrijven die kinderen kunnen overkomen als gevolg van een scheiding. Het is duidelijk dat zulke veranderingen kinderen niet onberoerd laten. Kinderen en hele gezinnen zijn vaak een periode lang ontwricht.

Trouw
Waar hebben kinderen in zulke omstandigheden behoefte aan? Als we kijken naar alle veranderingen dan is het niet moeilijk om te bedenken dat zulke kinderen behoefte hebben aan vastigheid, aan stabiliteit. Ze hebben geen behoefte aan mensen die hun leven in en uit rennen. Maar ze hebben behoefte aan mensen die een periode lang met hen oplopen. Trouw is van groot belang. Ze hebben meer aan mensen met een lange adem dan aan sprinters. Misschien zijn er bestaande contacten die uitgebouwd kunnen worden. Ooms en tantes, zondagschoolleiding, tienerclubleiding.

In de twee vorige stukjes hebben we, naar aanleiding van de situatie van Sjoerd, nagedacht over de begeleiding van echtscheidingskinderen. Hoe kunnen ze gesteund en geholpen worden? Wat moet je weten van hun situatie? Dit keer kijken we eens wat nauwkeuriger naar, voor de meeste kinderen, de meest ingrijpende verandering die zich voordoet. Hun ouders wonen niet langer meer bij elkaar.

Een moeilijke opgave
Op het moment van echtscheiding staan de kinderen voor een moeilijke opgave. Ze moeten leren leven met twee ouders op twee verschillende plekken. Voorheen hadden die ouders een bepaalde rolverdeling in de opvoeding. Als het goed is spraken ze regelmatig met elkaar over de omgang met hun kinderen. Voor veel ouders was het toen al moeilijk genoeg om één lijn te trekken in de opvoeding. En nu... vader en moeder bouwen aan een afzonderlijk leven. Waren ze al voor de scheiding uit elkaar gegroeid, nu gaat die ontwikkeling nog veel harder. Verschillende ideeën, verschillende belevingswereld. De kinderen kunnen er niet omheen. Ze zullen in deze omstandigheden hun weg moeten leren vinden. Ouders met verschillende regels, een verschillende opvoedingsstijl. Gelukkig zijn kinderen heel flexibel. Kinderen zijn meesters in het vinden van hun weg. Maar moeilijk is het wel. Het is goed om over hun situatie na te denken. Hoe kunnen ouders zoveel mogelijk duidelijkheid geven? Hoe kunnen anderen zorgen voor steun en stabiliteit?

Afhankelijkheid
Het is belangrijk om niet te vergeten dat kinderen afhankelijk zijn van hun ouders. Hun ouders zijn hun leven. Ze zijn afhankelijk van de opvoeding die ze krijgen. Maar nog veel meer zijn kinderen afhankelijk van de liefde van hun ouders. En ook zijn ze afhankelijk van hun eigen liefde voor hun beide ouders. Dat lijkt een vreemde gedachte. Maar de wijze waarop ze van hun ouders leren houden, staat model voor de manier waarop ze van andere mensen zullen houden. Kinderen kijken op naar ouders. Ze houden van hun ouders en daardoor identificeren ze zich met hen. Bovendien zijn die ouders hun wortels. Je wortels aanvaarden is jezelf aanvaarden. Wederzijdse liefde tussen ouders en kinderen is van levensbelang. Maar wat gebeurt daarmee als ouders scheiden?

Geen neutrale start
Na een echtscheiding maken man en vrouw een nieuwe start om te bouwen aan een afzonderlijk leven. De kinderen maken die nieuwe start met hen. Maar het is geen neutrale start. Het is een start met een voorgeschiedenis. Zeker voor de ouders is het natuurlijk een beladen voorgeschiedenis. Er is een hoop pijn en veelal ook veel verwijt en boosheid. Deel van de nieuwe start is dat er een bezoekregeling wordt afgesproken. Laten we uitgaan van de meest voorkomende situatie. De kinderen gaan een dag of weekend per veertien dagen naar hun vader. Rondom het tot stand komen van deze regeling en rondom de daadwerkelijke bezoeken is er vaak veel spanning.

Loyaliteitsconflict
Kinderen voelen de onderlinge spanningen tussen hun ouders aan. Maar ze kunnen niet anders dan houden van vader èn moeder. Ze zijn daarom loyaal naar beide ouders. Deze situatie roept bij kinderen veel tegenstrijdige gevoelens op. De worsteling met deze tegenstrijdige gevoelens, die alle echtscheidingskinderen in min of meerdere mate kennen, wordt loyaliteitsconflict genoemd. Een hevig loyaliteitsconflict verscheurt een kind van binnen. Het kind leeft met het gevoel voortdurend te moeten kiezen tussen de liefde voor vader en de liefde voor moeder. Een onmogelijke keuze! Kinderen begeleiden zonder kennis van deze gevoelens is een onmogelijke zaak! Tot slot een aantal aanbevelingen. Hoewel een loyaliteitsconflict nooit helemaal voorkomen kan worden, kan er veel aan gedaan worden om de heftigheid ervan te beperken.

Wat kunnen ouders doen?
* Uit geen negatieve gevoelens over de andere ouder naar het kind. Wees voorzichtig met uw oordeel.
* Vecht geen onenigheid met uw ex uit via het kind.
* Sta uw kind toe van activiteiten met de andere ouder te genieten.
* Luister naar de belevenissen van uw kind ondanks dat die voor u pijnlijk kunnen zijn.
* Sta uw kind toe om van de andere ouder te houden.

Wat kunnen pastors doen?
* Bovenstaande zaken moeten met de betreffende ouder(s) doorgesproken worden.
* In contact met een kind zal een pastor zich zelf ook aan deze dingen moeten houden. Hij zal zich moeten onthouden van negatieve uitspraken over de ouders. Een negatief oordeel over één van beide ouders, zelfs al is dit terecht, kan elk vertrouwen van het kind de grond inboren. Het vraagt dus veel wijsheid en takt om met het kind over de situatie en zijn gevoelens te spreken.

Na de zondagsschool wilde de moeder van Anna (7) even met me praten. Ze vroeg of Anna nog iets bijzonders had gezegd die ochtend. Ik vertelde dat Anna tijdens het werkje tegen me had gezegd, dat haar vader niet meer thuis woont en dat ze, als ze naar hem toe gaat, naar een andere kerk gaan. Haar moeder vertelde dat als Anna na zo'n weekend thuis komt, zij de eerste dagen onhandelbaar is. De weekenden dat Anna thuis is, wil ze eigenlijk niet mee naar de kerk. 'Want God brengt papa toch niet terug...'

Jaarlijks zien tienduizenden kinderen hun ouders uit elkaar gaan. Ook in christelijke kringen komt echtscheiding voor. Om kinderen van gescheiden ouders te ondersteunen, is het belangrijk dat u hen goed kent. Ieder kind is immers uniek en heeft zijn eigen karakter en levensverhaal. Anna was open en begon zelf over haar thuissituatie te praten. Een meisje als Anna zal misschien eerder een luisterend oor vinden, dan een meisje dat erg gesloten is. Soms lijkt het dat gesloten kinderen het niet nodig hebben om te praten of dit niet lijken te willen, maar voor beide type kinderen is het belangrijk om gevoelens te uiten.
Door het uiten van gevoelens en gedachten krijgt het kind ruimte om te verwerken en alles op een rijtje te krijgen. Hierdoor kan voorkomen worden dat onrealistische gedachten en verwachtingen wortel schieten en het verdere leven van het kind bepalen.

Gevolgen van echtscheiding
Naast het goed kennen van het kind, is het ook van belang om kennis te hebben van de gevolgen voor echtscheidingskinderen in het algemeen.

Veranderingen
Allereerst verandert er veel in hun leven. Ouders wonen niet meer bij elkaar en mogelijk heeft een van de ouders een nieuwe partner. Maar ook moeten ze misschien in een ander huis gaan wonen of gaat hun moeder werken. Omdat kinderen hun vertrouwde situatie verliezen en zich zullen moeten aanpassen, spreken we van een rouwproces, dat doorgemaakt moet worden. Net als Anna, voelen zij zich vaak boos en verdrietig. Maar ook kunnen zij zich schuldig voelen, of bang zijn om alleen te zijn. Het is belangrijk om te weten hoe lang het geleden is, dat de ouders uit elkaar zijn gegaan en in wat voor sfeer dat is gebeurd. In het geval van Anna waren er veel ruzies geweest, tijdens en na de scheiding.

Probleemgedrag
Kinderen zullen in het begin duidelijker probleemgedrag laten zien dan na een aantal maanden, waarna er waarschijnlijk meer stabiliteit is gekomen. Jongens en meisjes reageren vaak verschillend. Meisjes zullen zich in hun gedrag eerder op zichzelf richten, ze voelen zich dan bijvoorbeeld depressief. Jongens daarentegen uiten zich in hun gedrag meer naar anderen, door driftbuien of stelen. Dit soort gedrag valt vaak eerder op en krijgt daardoor eerder aandacht. Als een kind zich rustig gedraagt en weinig laat merken van wat het voelt, is dat dus geen teken dat het kind geen moeite heeft met de echtscheiding.

Leeftijd
Hoe kinderen reageren op de echtscheiding heeft ook te maken met hun leeftijd. Een kind van zeven zoals Anna, zal anders reageren dan een meisje van veertien jaar. Kleuters kunnen niet zo goed bevatten wat er gebeurt. Een jongetje zei eens, toen zijn vriendjes aan het opscheppen waren over hun vader: "Maar mijn vader is lekker weggelopen". Omdat ze het niet goed kunnen begrijpen, voelen kleuters zich minder veilig. Hierdoor zijn ze angstig, onrustig en hebben last van slaapproblemen. Kinderen vanaf een jaar of zes zijn erg gericht op hun ouders en uiten dit vaak in agressief gedrag naar hun ouders toe en willen vaak cadeautjes als een soort compensatie. Anna reageerde zich af op haar moeder, terwijl ze bij haar vader niets liet merken. Tieners maken zich sneller los van hun ouders dan hun leeftijdsgenootjes en vormen sneller hun eigen identiteit. Doordat het huwelijk bij hun ouders is uitgelopen in een echtscheiding, kijken ze ook anders tegen relaties aan. Vaak zijn ze bang dat hen hetzelfde zal overkomen.

Algemene tips
U kunt het kind helpen om zich aan te passen aan de nieuwe situatie door veiligheid te bieden, te bemoedigen en belangstelling te tonen. Nodig het kind thuis uit, ga leuke dingen met hem doen, zodat hij in een ontspannen en veilige sfeer met vragen en gevoelens durft te komen. Als u het kind de ruimte biedt om zijn gevoelens te uiten en zijn verhaal te vertellen, zal hij misschien ook komen met vragen over God en andere geloofsvragen.

Ondersteuning op geloofsgebied
Anna was teleurgesteld in God. Ze voelde zich in de steek gelaten door haar vader, maar ook door God. Ze was boos, omdat God er niet voor had gezorgd dat haar ouders bij elkaar bleven.
Kinderen van gelovige, gescheiden ouders vragen zich bijvoorbeeld af of God wel om hen geeft. Hoe kinderen nadenken over God, hoe zij God zien, heeft vaak te maken met hoe zij hun ouders zien. Kinderen voelen zich niet meer beschermd door hun ouders en ook niet meer door God. Ze zijn vaak teleurgesteld: waar was God? Soms komen kinderen door de hele situatie dichter bij God. Maar kinderen kunnen ook verder van God afraken. Zij maken dan geen onderscheid in de daden van mensen en de daden van God. Anna moet dus leren onderscheid te maken tussen haar vader en God en ervaren dat ze bij God altijd terecht kan.

Enkele concrete suggesties
- Help het kind te begrijpen dat niet God, maar de ouders willen scheiden. Vertel hen van Gods wil (dat mensen bij elkaar blijven als ze getrouwd zijn) en de vrije keus van de mens. Durf ook de negatieve gevoelens en gedachten rondom het geloof ter sprake te brengen.
- Onthoud dat kinderen hun ouders (en andere volwassenen) identificeren met God. Probeer onvoorwaardelijke liefde te geven. Probeer, als dat mogelijk is, dit ook met de ouders te bespreken en hen hierop te wijzen.
- Bemoedig kinderen om hun gevoelens aan God te vertellen. Laat het kind een brief schrijven aan God of heel concreet bidden.
- Maak een pot met hoopvolle bijbelteksten, waaruit een kind een tekst mag trekken en praat over het vers door. Wat zegt die tekst over hem? En wat zegt die tekst over God? En wat over zijn ouders? (Bijv. Hebreeën 4:15 ; Mattheus 11:28 -30; Psalm 31:1 a; Spreuken 16:20 ; Marcus 10:13 -16).
- Betrek het kind bij de zondagsschool, vakantiebijbelschool, kerkkampen, enz. Zorg dat het kind zich thuis voelt en op die manier een positieve geloofservaring krijgt.
- Bid samen met het kind en bid voor het kind.
- Leg een gebedsschrift aan, met aan een kant het gebed (met datum) en aan de andere kant de gebedsverhoringen (met datum).

Andere concrete handvatten om kinderen van gescheiden ouders te begeleiden, staan in het werkboek 'Begeleiding van kinderen van gescheiden ouders'. In dit werkboek wordt een zevental thema's behandeld. Na een korte uitleg volgen praktische oefeningen om samen met het kind door te werken. De oefeningen zijn een basis om er samen verder over te praten.